Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu
Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?
Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), erken çocukluk döneminde başlayan ve dikkat sorunları, dürtüsellik ve/veya aşırı hareketlilik ile seyreden nörogelişimsel bir bozukluktur. Beynin dikkat, yürütücü işlevler ve davranış kontrolünden sorumlu bölgelerindeki gelişimsel farklılıklardan kaynaklanır. Zeka düzeyiyle doğrudan ilgili değildir; oldukça zeki çocuklarda da görülebilir.
Temel Belirtiler
DEHB belirtileri üç ana grupta toplanır. Her çocukta tüm belirtiler görülmeyebilir; bazı çocuklarda yalnızca dikkat sorunları, bazılarında hiperaktivite-dürtüsellik ön plandadır.
1. Dikkat Eksikliği
- Detayları kaçırma, kolay hata yapma
- Zihinsel çaba gerektiren işlerde çabuk yorulma
- Ödev veya etkinlikleri düzenlemekte zorlanma
- Düşüncelerin çabuk dağılması
- Günlük yaşamda sık sık eşya kaybetme
- Dinliyor gibi görünse de söylenenleri tam takip edememe ya da dinlemiyor görünme
2. Hiperaktivite
- Yerinde duramama, kıpır kıpır olma
- Çok konuşma
- Sessiz aktivitelerde zorlanma
- Sınıfta oturduğu yerden sık kalkma veya sürekli hareket etme ihtiyacı
3. Dürtüsellik
- Sırasını beklemekte zorlanma
- Soru bitmeden cevap verme
- Duyguları ve davranışları kontrol etmekte güçlük
- Acelecilik, düşünmeden hareket etme
DEHB Çocuklarda Nasıl Görünür?
DEHB her çocukta aynı tabloyu oluşturmaz. Bazı çocuklarda belirgin hiperaktivite yoktur; “dalgın”, “unutkan”, “yavaş” olarak tanımlanan tip daha sessizdir ve bu nedenle daha geç fark edilir.
Belirtiler en az iki farklı ortamda (ev, okul, sosyal ortam vb.) belirgin olmalıdır.
DEHB Zamanında Tanı Almazsa Neler Olabilir?
DEHB tedavi edilmediğinde aşağıdaki alanlarda eşlik eden sorunlar görülebilir:
Akademik güçlükler
- Öğrenme veriminde düşme
- Sık tekrar, unutma, planlama sorunları
- Sınavlarda düşük performans
Duygusal ve davranışsal sorunlar
- Düşük benlik saygısı
- Gerginlik, öfke kontrol güçlükleri
- Kaygı bozuklukları, depresif belirtiler
Akran ilişkilerinde zorlanma
- Sıklıkla “dürtüsel” davranışlar nedeniyle arkadaşlıkların kısa sürmesi
- Sosyal becerilerde güçlük
Ergenlik döneminde riskler
- Kurallara uyumda güçlük
- Zaman yönetimi ve organizasyon sorunları
- Kendine güven kaybı
- Eşlik eden davranım sorunları veya duygudurum sorunları
DEHB Tanısı Nasıl Konur?
Tanı, çocuk ve ergen psikiyatristinin:
- ayrıntılı klinik görüşmesi,
- ebeveyn ve öğretmen değerlendirmeleri,
- gelişimsel öykü,
- gözlem,
- gerektiğinde psikometrik değerlendirmeler ile bütüncül bir değerlendirme sonucunda konur.
Kan testi, MR vb. görüntüleme yöntemleri ya da herhangi bir test ile DEHB tanısı konmaz. Klinik değerlendirme ile çocuk ve ergen psikiyatristleri tarafından tanı konur.
DEHB Tedavisi Nasıl Yapılır?
DEHB tedavisi çocuğun yaşına ve ihtiyaçlarına göre kişiye özel planlanır. Temel bileşenler şunlardır:
1. Psiko-eğitim (Aile ve çocuk için)
Ailelerin DEHB’nin doğasını, belirtileri ve yönetim stratejilerini anlaması tedavinin en etkili parçalarındandır.
2. Davranışsal ve psikososyal müdahaleler
- Davranışçı ebeveyn danışmanlığı
- Ev ve okul için yapılandırma önerileri
- Ödev planlama ve çalışma becerilerinin desteklenmesi
- Zaman yönetimi ve organizasyon becerileri
- Ergenlerde yürütücü işlev destek programları
3. Okul temelli destek
- Sınıf içi düzenlemeler
- Öğretmen bilgilendirmesi
- Gerektiğinde bireyselleştirilmiş eğitim planı
4. İlaç tedavisi
DEHB’de ilaç tedavisi nörokimyasal dengesizlikleri düzenleyerek dikkati artırır, dürtüselliği azaltır. Etkileri hızlıdır ve bilimsel olarak en fazla kanıtlanan tedavi yöntemlerinden biridir.
İlaç kararı her çocuk için ayrı değerlendirilir ve çocuk psikiyatristi tarafından yakın takip edilir.
Aileler İçin Öneriler
- Çocuğun güçlü yönlerini fark edin ve sık sık geri bildirim verin.
- Günlük rutinleri sade ve öngörülebilir hale getirin.
- Talimatları kısa, net ve tek aşamalı verin.
- Ekran süresini yapılandırın.
- Okulla iletişimi aktif tutun.
- Davranışsal stratejileri tutarlı uygulayın.
Son Söz
DEHB, doğru değerlendirme ve bütüncül bir tedavi yaklaşımıyla etkili şekilde yönetilebilen bir nörogelişimsel bozukluktur. Ailelerin sürece erken dahil olması, çocuğun akademik ve sosyal yaşamında büyük fark yaratır.