Çocuklarda Sosyal Fobi
Çocuklarda Sosyal Fobi (Sosyal Kaygı Bozukluğu)
Sosyal Fobi Nedir?
Sosyal Fobi (Sosyal Kaygı Bozukluğu), çocuğun sosyal ortamlarda ya da başkalarının değerlendirdiği durumlarda yoğun kaygı, utanma, hata yapma korkusu ve kaçınma davranışları göstermesiyle karakterize bir anksiyete bozukluğudur. Bu durum, çocuğun okul yaşamını, arkadaş ilişkilerini ve günlük işlevselliğini belirgin şekilde etkileyebilir.
Sosyal fobi yalnızca “utangaçlık” değildir. Utangaçlık bir kişilik özelliği olabilir; ancak sosyal fobide kaygı şiddeti çocuğun günlük yaşamını kısıtlar, kaçınma davranışlarına yol açar ve süreklilik gösterir.
Çocuklarda Sosyal Fobi Belirtileri
1. Sosyal Ortamlarda Yoğun Kaygı
- Akranlarıyla konuşurken aşırı gerginlik
- Öğretmen tarafından yanıt vermesi gereken durumlarda donakalma
- Tanımadığı kişilerle karşılaşınca belirgin huzursuzluk
- Grup oyunlarına veya etkinliklerine katılmada isteksizlik
2. Değerlendirilme ve Hata Yapma Korkusu
- “Herkes bana bakıyor”, “Beni küçümseyecekler” şeklinde düşünceler
- Sunum yapma, yüksek sesle okuma, sınıfta parmak kaldırma gibi performans gerektiren durumlarda kaçınma
- Hata yapma, reddedilme veya eleştirilme korkusu
3. Fiziksel Belirtiler
Sosyal durumlarda veya bu durumların beklentisinde:
- Kalp çarpıntısı
- Yüz kızarması
- Terleme
- Karın ağrısı, mide bulantısı
- Titreme, sesin kısılması ya da kilitlenmesi
4. Kaçınma Davranışları
- Sosyal etkinliklere katılmama
- Akranlarla etkileşimi mümkün olduğunca sınırlama
- Öğretmenle konuşmaktan kaçınma
- Okulda sunum, yarışma, grup ödevlerinden uzak durma
Sosyal Fobi Hangi Durumlarda Ortaya Çıkar?
Belirtiler genellikle okul çağı ve ergenlik döneminde belirginleşir. Sıklıkla aşağıdaki tetikleyicilerle kendini gösterir:
- Sınıf önünde konuşma
- Yeni bir gruba dahil olma
- Akranlarla sohbet başlatma
- Toplu etkinliklere katılma
- Performans gerektiren her ortam (müzik, spor, sunum, yarışma)
Bazı çocuklarda daha erken yaşlarda, oyun gruplarında veya sosyal etkileşimlerde de fark edilebilir.
Tedavi Edilmezse Ne Olabilir?
Erken fark edilmediğinde sosyal fobi aşağıdaki alanlarda belirgin etkiler yaratabilir:
Akademik ve Okul İşlevselliği
- Sınıf içi katılım azalır
- Sunum ve performans gerektiren görevlerden kaçınma nedeniyle akademik başarı düşer
- Okul reddi gelişebilir
Sosyal Gelişim
- Akran ilişkilerinde geri çekilme
- Arkadaşlıkların kurulmasının zorlaşması
- Sosyal becerilerin yeterince gelişmemesi
Duygusal Etkiler
- Düşük özgüven
- Utanma, suçluluk ve yetersizlik duyguları
- Zamanla depresif belirtiler
- Genel kaygı düzeyinde artış
Bu nedenle sosyal fobi, erken tanı ve müdahale gerektiren bir durumdur.
Sosyal Fobi Tanısı Nasıl Konur?
Tanı çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından şu kaynaklar bir arada değerlendirilerek konur:
- Çocuğun sosyal ortamlardaki davranışlarının gözlemi
- Çocuk ve aile görüşmesi
- Okuldan alınan bilgiler
- Gerektiğinde ölçme araçları ve anksiyete ölçekleri
Kaygının süresi, şiddeti ve işlevselliği etkileme düzeyi tanı için belirleyici unsurlardır.
Tedavi Yaklaşımları
1. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
Sosyal fobi için en etkili psikoterapötik yaklaşımdır.
- Çocuğun olumsuz düşüncelerini tanımasına ve dönüştürmesine yardımcı olur.
- Kaygı yaratan sosyal durumlara adım adım maruziyet çalışmaları yapılır.
- Sosyal beceriler yapılandırılmış biçimde öğretilir.
2. Aile Eğitimi ve Danışmanlık
- Ailelerin kaygıyı pekiştiren davranışları fark etmesi
- Destekleyici ve sabırlı yaklaşımın güçlendirilmesi
- Ev ortamında uygulanabilecek pratik stratejiler
3. Okul Destekleri
- Öğretmenlerin bilgilendirilmesi
- Sunum gibi performans görevlerine aşamalı geçiş
- Sosyal beceri grupları ve güvenli ortamlar
4. İlaç Tedavisi
Orta-şiddetli sosyal fobi vakalarında, özellikle ergenlerde ve işlevsellik belirgin şekilde bozulduğunda ilaç tedavisi düşünülebilir. İlaçlar kaygı düzeyinin kontrol altına alınmasına yardımcı olur ve terapi sürecini destekler.
Aileler İçin Öneriler
- Çocuğunuzu utangaçlık, isteksizlik ya da performans kaygısı nedeniyle suçlamayın.
- Küçük adımlarla sosyal deneyimler oluşturun; baskı yapmadan destekleyin.
- “Hata yaparsam rezil olurum” gibi düşünceleri fark edip yeniden çerçevelemesine yardımcı olun.
- Mümkünse akranlarıyla küçük ve güvenli ortamlar üzerinden sosyal etkileşim fırsatları yaratın.
- Olumlu ilerlemeleri mutlaka takdir edin.
- Okul ile iş birliği içerisinde olun.
Son Söz
Sosyal fobi, çocuğun potansiyelini tam kullanmasını engelleyebilir; ancak doğru psikoterapi ve aile desteği ile çok iyi sonuçlar alınan bir anksiyete bozukluğudur. Erken müdahale, çocuğun hem akademik hem sosyal yaşamında kalıcı iyileşmeler sağlar.